A COEDUCACIÓN. PINCELADAS LINGÜÍSTICAS SOBRE O USO DO XENÉRICO

“A lingua pode ser de todas e de todos: non é un sistema ríxido, pechado a calquera mutación senón, ao contrario, o cambio está previsto nas súas mesmas estruturas; é un sistema dinámico, un medio flexible, en continua transformación, potencialmente aberto a escribir nels infinitos significados e por iso prevé tamén as expresións da experiencia humana feminina ”.

FRANCESCA GRAZIANI

Non foi ata ben entrado o século XX que dous dos principios ilustrados, igualdade e liberdade, comezaron a pensarse para as mulleres no ámbito escolar. Ata entón só se pensaba en educar á muller para levar a cabo un rol social limitado ao espazo doméstico, por iso é polo que desde os inicios a educación entre nenas e nenos foi completamente diferente. Botando a vista atrás recordaremos que ata 1783 as nenas no Estado español non podían ir á escola. Carlos III permite entón a escolarización, atendendo a que elas fosen boas esposas e nais, mentres que eles se encargaban de achegar o benestar económico e tomar decisións para a súa familia. Podemos dicir que o carácter obrigatorio da escola para nenos e nenas aparecerá definitivamente en España grazas á Lei Moyano, en 1857. A escola mixta, pola súa banda, chegará en 1909 grazas ao Real Decreto do 26 de outubro.

Escolas mixtas vs. escola educativas

Malia todo o devandito non hai que confundir nin asociar o termo escola mixta con escola coeducativa, pois o agrupamento de nenos e nenas nun mesmo lugar non implica a existencia dun ensino xusto e igualitario, tanto é así que máis aló da aparente neutralidade a mediados dos anos oitenta empezarán a aparecer no país os primeiros traballos de autores que cuestionan o modelo existente de escola mixta, como é o caso de Santos Guerra ou Subirats e Brullet. A través deles vemos como o sistema de educación vai procreando papeis e roles totalmente diferenciados entre mozos e mozas, que non fan máis que remarcar as diferenzas sociais entre ambos, de maneira que a escola se limitaba soamente a reproducir a orde social preestablecida. Podemos partir pois da idea de que desde as orixes do sistema educativo, o xeito de tratar a nenos e nenas foi moi diferente.

Coeducar vs. Educar

Afortunadamente na actualidade ábrese para as/os docentes unha valiosa arma en contra das desigualdades no terreo educativo. Xunto á idea de educar, é dicir, potenciar o desenvolvemento de todas as posibilidades e actitudes dunha persoa, ofrécesenos a de coeducar, en palabras de Montserrat Moreno: cooeducar non é xustapor nunha mesma clase a individuos de ambos sexos, nin tampouco é unificar, eliminando as diferenzas mediante a presentación dun modelo único. Non é uniformizar as mentes de nenas e nenos senón que, pola contra, é ensinar a respectar o diferente e a gozar da riqueza que ofrece a variedade. Vemos polo tanto que a idea de coeducación é máis ampla e rica que o que se lle outorgou ao ensino mixto. Remarcando esta definición, convén destacar o importante papel da escola e das mestras e os mestres na loita por esta educación non sexista, abrindo camiños e neutralidades no alumnado de maneira que repercutan no cambio social. Moitos se preguntarán cómo facelo, pois un exemplo sinxelo polo que empezar podería ser a modificación do Curriculum Oculto, é dicir as normas e valores que son implícitas pero eficazmente ensinadas na escola e das que non se adoita falar nas declaracións de fins ou obxectivos do profesorado. Nel, o sesgo de xénero vese modificado inconscientemente en cuestións como os materiais empregados que tenden a ser sexistas, tanto a través de debuxos como de contido ou de lingua. Basta con fixarse no xeito en que se expresan os contidos en frases tales como: ás mulleres concedéronlles o voto trala I Guerra Mundialï cando o correcto sería afirmar as mulleres conseguiron o dereito ao voto trala I Guerra Mundialï Como afirma Montserrar Moreno seguindo cos conceptos históricos podemos ler nun libro de historia que "a característica fundamental da cultura grega é o concepto da liberdade do home" cando o texto non menciona en ningún momento que as mulleres atenienses non tiñan -do mesmo xeito que os escravos- dereito a votar nin a participar en ningún cargo do goberno. A palabra "todos" refírese, pois, exclusivamente a aqueles individuos de sexo masculino que tiñan a calidade de cidadáns atenienses, co cal non nos queda a menor dúbida de que o libro en cuestión cada vez que fala de "home" estase referindo a "varón" e que á muller nin tan sequera se toma a molestia de mencionala aínda que sexa para dicir que non posuía ningún dos dereitos que atribúe a "todos" os atenienses. O desprezo total á muller é, pois, a característica do texto, que se pretende educativo.

O androcentrismo centrado no uso do xenérico

Con relación ao devandito anteriormente é necesario facer fincapé nun controvertido tema a este respecto como é o do uso na escola do xenérico masculino. En castelán e en galego téndese a usar o masculino para referirse indistintamente a ambos sexos, así, na escola, abunda o uso de "profesores" e "alumnos", incluíndo en ambos casos tamén ao xénero feminino. Na práctica cabería preguntarse por que esta falta de recoñecemento verbal ao xénero feminino na escola cando son "elas" nunha ampla porcentaxe as que se dedican ao ensino e as que en maior número poboan a escola? Moitos sectores opóñense ao uso masculino e feminino afirmando que isto supón un atentado contra a economía expresiva inherente á linguaxe humana. Con todo, compre recordar que esta idea da economía no uso da linguaxe non é un valor en si mesmo, senón que ten sentido ou non en función das intencións do texto, da situación, etc. A economía da linguaxe está ben cando falamos de anuncios por palabras, eslóganes ou breves nun periódico pero por que suprimir palabras cando a súa eliminación do discurso supón a eliminación dunha parte deste? É necesario neste sentido ser moi conscientes de que é fundamental incluír ao xénero feminino no momento de dicir, de nomear, porque a riqueza da lingua facilítanos, en favor desa economía lingüística que algúns e algunhas usan como desculpa para obviar ás mulleres nos seus discursos, un sinfín de términos xenéricos que inclúen tanto ao masculino como ao feminino: que tal "profesorado" no canto de "profesores" ou "alumnado" no canto de "alumnos". Convén polo tanto recordar e en especial por parte do profesorado e de cara ao alumnado, que aquilo que non se nomea non existe, e as mozas, as mestras, as directoras, as xefas de estudos ou de departamento, as subdirectoras, as bedelas, as orientadoras, as psicólogas e un amplo número de mulleres estamos presentes nas aulas, así que por favor ¡noméennos!

Cristina Corral Soilán

MATILDE LANDA

A loita dunha muller contra o franquismo

(Primeira parte)

Matilde Landa Vaz, naceu en Badaxoz o 24 de xuño de 1904. Que non recibise as augas bautismais, como así foi, xa resultou canto menos estraño no seu momento, con todo a súa inscrición no rexistro civil estivo testemuñada por dous grandes amigos da familia: Narciso Vázquez Lemus, ao que se lle chamou “o apóstolo do socialismo en Estremadura” e Manuel Barriga Soto, poeta e xornalista.

Todo iso é unha boa metáfora acerca do ambiente no que Matilde sería criada. A súa avoa era filla da afamada poeta pacense Carolina Coronado e o pai de Matilde tiña ademais unha forte vinculación coa Institución Libre de Ensino (ILE) xa que a través dos seus estudos forxou amizade con Francisco Giner de los Ríos e Manuel Bartolomeu Cossío entre outros, chegando a formar parte do primeiro grupo de accionistas do Boletín da ILE, publicación e institución que sería un referente para a educación de todos os seus fillos, incluíndo Matilde, que estivo dentro do krausismo e da ILE.

Anotaremos aquí a tales efectos que Jacinta, unha das irmás de Matilde e mestra, estivo ademais casada co filósofo e intelectual Xohán Vicente Viqueira, discípulo de Giner dos Ríos, profesor da ILE e ilustre galeguista, membro das Irmandades da Fala da Coruña e colaborador da Nosa Terra.

Non hai que esquecer que a relación da familia Landa con Cossío daría como froito a amizade de Matilde coa filla deste, Julia Cossío López coa que pasaría moitos veráns nun pazo que a familia tiña en San Fiz de Vixoi, en Bergondo (A Coruña).

Matilde xa desde a súa adolescencia mostraba un carácter de enormes inquietudes, moi interesado en coñecer e aprender, de feito hai constancia dunhas traducións súas con 16 anos dos contos de Alphose Daudet en La Región Extremeña, pois lía francés desde os 13 anos. Por iso en canto puido mostrou a súa decisión de comezar a estudar primeiro na Escola de Comercio da Coruña e máis tarde en Madrid, vivindo na Residencia de Señoritas relacionada coa Residencia de Estudantes, dirixida por María de Maeztu. A saúde fixo que os seus estudos interrompésense tendo que marcharse a Salamanca onde aproveita para ler e establecer amizade co libreiro da xeración do ?27, León Sánchez Cuesta. Volverá a Madrid en 1929 onde se licencia en Ciencias Naturais na universidade, lugar no que se afianzarían as súas ideas republicanas e progresistas.

No ano 1930, Matilde casa con Francisco López Ganivet, sobriño de Ángel Ganivet Garcíua, precursor da Xeración do 98. Residiron na Colonia da Residencia un lugar próximo á Residencia de Estudantes e no que vivían parte dos intelectuais da época. Froito do matrimonio nacen Carmen en 1931 e Jacinta en 1933, aínda que esta última falecería aos poucos meses do seu nacemento. A educación da súa filla Carmen estivo sempre adscrita á ILE e dela consérvase unha colección de cartas escritas pola súa nai que foron fundamentais para a reconstrución biográfica de Matilde Landa. Durante estes anos pouco se sabe da súa profesión aínda que se sabe que a finais da República traballaba nun laboratorio como empregada do doutor Gonzalo Rodríguez Lafora.

Desde que en 1931 o Partido Comunista (PC) falou das excelencias da democracia republicana en España, Matilde, como tantas outras mulleres, optou por implicarse en cuestións políticas atraídas polo modelo socialista soviético. Así en 1934 Matilde participa no congreso fundacional do Comité Nacional de Mulleres contra a Guerra e o Fascismo. Ademais neste ano Matilde afiliaríase ao Socorro Rojo Internacional (SRI), organización vinculada á Internacional Comunista, que realizaba campañas de apoio aos prisioneiros comunistas e que reunía apoio material e humanitario en situacións especificas. A Sección Española do SRI fora fundada en 1923 e a súa principal actividade consistira na axuda aos presos e a realización de campañas pola amnistía. O seu apoio ao SRI foi a canle de entrada de Landa no PC no ano 1936.

Ao estalar a Guerra Civil Española Matilde púxose ao servizo do seu partido e enrolouse no batallón feminino do Quinto Rexemento de Milicias Populares, que seguindo a idea de Dolores Ibarruri, pretendía que as mulleres combatesen na fronte como o facían os homes.

Finalmente esta iniciativa fracasou polo rexeitamento dos seus compañeiros homes. E aínda que Matilde aprendeu a usar fusil, pistolas e lanzar granadas, encargaríase finalmente do persoal do Hospital Obreiro ou Hospital de Maudes, e así o SRI encargaríase de formar unha potente estrutura sanitaria. Alí foi onde Matilde se gañou o alcume de "Monxa Laica" que usaban os médicos debido ao seu carácter apracible, acougado, cariñoso e resolto a pesar de ser ela quen interviña en todos os conflitos do hospital, tanto nos políticos, económicos ou de abastecemento.

No 36 debido ao avance franquista o Hospital de Maudes foi evacuado, e Matilde marcha a Valencia para reorganizar o SRI. No 37 Matilde será a responsable do auxilio aos refuxiados, concretamente da evacuación de nenos e da inspección de colonias infantís e comedores.

É moi importante a súa presenza no cuartel xeral das Brigadas Internacionais, en Albacete, tamén en Madrid, en Estremadura, en Aragón, en Córdoba, e especialmente no avance da ofensiva sobre Málaga, onde os testemuños orais recordan que grazas ao seu carácter firme conseguiu que as mulleres e nenos/as puidesen subir de xeito prioritario aos camións fronte á avalancha de persoas.

A súa saúde debilitábase pero ela rexeitou a posibilidade de que o partido a retirase a París. Tras deixar o cargo de Tesoureira do Padroado da Casa Central de Maternidade-Escola Oficial de Matronas de Valencia, Matilde solicitou participar na evacuación do Principado, pero non foi posible debido a problemas de transporte e de saúde desta. Aínda así, momentaneamente reposta, en abril do 38 realizaría tarefas de apoio aos refuxiados republicanos da zona de Mérida. Nese mesmo mes incorpórase á sección de Información Popular da Subsecretaría de Propaganda do Ministerio do Estado, colaborando ademais durante estes meses coas organizacións antifascistas estremeñas organizadas na zona republicana.

Durante o verán dese ano será membro da Xunta Directiva da Casa de Estremadura en Barcelona. A súa frenética actividade por diferentes cidades do Estado español marcou as súas ausencias e fíxolle tomar a decisión de enviar á súa filla Carmen á Unión Soviética ata o final da guerra. Esta actividade que parecía desbordala fíxolle afirmar nalgunha ocasión: " é a nosa obriga, como mulleres antifascistas".

Todo iso converteuna nunha das mulleres máis imprescindibles do momento, querida e admirada por moitos intelectuais, tanto é así que a ela lle dedica o poeta Miguel Hernández un dos seus poemas:

En la tierra castellana
el castellano caía
con la voz llena de España
y la muerte de alegría

Para conseguir la libertad de sus hermanos
caen en los barbechos los más nobles castellanos.

No veré perdida España
porque mi sangre no quiere.
El fascismo de Alemania
junto a las encinas muere.

Para hacer cenizas la ambición de los tiranos
caen en las trincheras los más nobles castellanos.

Españoles de Castilla
y castellanos de España
un fusil a cada mano
y a cada día una hazaña.

Voy a combatir al alemán que nos da guerra
hasta conquistar los horizontes de mi tierra.

A Matilde, de Miguel

En novembro do 38 Matilde Landa participou no Congreso Nacional de Solidariedade, celebrado en Madrid. Alí sería elixida membra do Comité Executivo Nacional do SRI. A pesar de que residía en Barcelona, a través dunha viaxe clandestina por estrada e tras a caída da cidade, chega a Madrid onde será a encargada de organizar o PCE ante a inminente entrada das tropas franquistas na capital. Tras o golpe militar de Casado, Matilde xa sabía que a guerra estaba perdida pero aínda así asumiu o seu traballo como Subsecretaria de Propaganda ata principios de marzo.

(Segunda parte)

O distanciamento e os acontecementos bélicos supuxeron un golpe para o matrimonio de Matilde. Ela e o seu marido separáronse amistosamente durante a guerra. En canto a Carmen, a súa filla, a guerra sorprendeuna en Galicia xunto á súa tía Jacinta, de vacacións no pazo de San Fiz de Vixoi. Viaxou xunto aos seus tíos de Francia a Barcelona, para chegar finalmente ás colonias de Valencia onde residiu, mentres que os seus tíos, irmáns de Matilde realizaban tarefas pedagóxicas e organizativas. Alí Matilde visitouna en varias ocasións antes de evacuala á Unión Soviética no verán do '38.

Finalizada a guerra e tras o traslado dos seus outros irmáns a diferentes puntos, a súa irmá Aída era case a única familiar en España de Matilde e que lle servirá de apoio en moitas ocasións ao longo destes anos.

Durante marzo do '39 Matilde Landa será designada para encabezar o PCE en Madrid durante un congreso clandestino, incluíndo o seu ámbito de actuación tamén as provincias de Cuenca, Guadalaxara e Toledo. Isto convertíaa practicamente no único referente da organización secreta en España. O labor do partido neste momento organizaríase ao redor de pequenas células que pronto caerían en mans da policía franquista. No caso de Landa, que actuaría como Elvira, non puido case accionar. Encargada de organizar a fuga dos dirixentes do partido Domingo Girón, Eugenio Mesón e Guillermo Ascanio, fracasou pola indiscreción dunha antiga dirixente e os tres serían entregados ás autoridades franquistas e fusilados en 1941.

Por mor diso caeu o militante Joaquín Rodríguez, o que facilitaría a localización de Matilde, que foi detida xunto á súa secretaria María Guerra Micó o 4 de abril de 1939. O 12 de abril Matilde pasou á sede central da Dirección Xeral de Seguridade onde foi interrogada polo comisario Jesús Cabezas, e en contra do que era habitual, Matilde non foi torturada fisicamente, algo extrañísimo na época. Sabendo quen era ela, moitas compañeiras atribúen o feito á súa ilustración e á súa clase social, aínda que outras confesan que a Matilde lle dixo un policía que sabía que os malos tratos no seu caso só servirían para aumentar a súa resistencia. Por iso o seu castigo foi a incomunicación, sen luz ata, durante seis meses e o escoitar as torturas ás que foi sometido o seu compañeiro Joaquín Rodríguez. Puido librarse do seu castigo retractándose da súa ideoloxía, algo que rexeitou enerxicamente.

Durante a súa comparecencia na súa detención foi acusada de ser membro destacado do partido comunista, moi perigosa pola súa cultura e o seu convencemento ideolóxico. Ela pola súa banda rexeitou a acusación, admitindo só ter ingresado no partido en maio ou xuño do '36 e desempeñar distintos cargos de asistente durante a guerra, é dicir só de axuda humanitaria e social, lonxe de relación política algunha. Non delatou a ninguén e dixo que a súa secretaria era empregada doméstica exculpándoa así de toda responsabilidade.

O 26 de setembro do '39 pasou á prisión de Vendas. Matilde foi procesada polo Capitán Álvaro Soto Burgos o 7 de decembro do '39 e o fiscal solicitou pena de morte. O seu defensor simplemente expuxo que os feitos debían ser considerados como constitutivos dun delito de auxilio á rebelión sen circunstancias modificativas. Matilde limitouse a afirmar que non representara ao PC. E aínda que no acta que a acusaba afirmábase "que en todo momento foi colaboradora do PC, sendo encargada polo mesmo da súa organización na España de Franco en calidade de secretaria xeral", na sentenza non se fixo a máis mínima referencia a esta circunstancia. Algúns autores, como Fernández Hernández Folgado, sinalan que iso se debería ao machismo daqueles xuíces que se negaban a admitir que un cargo de tal relevancia fose posto en mans dunha muller.

Cristina Corral Soilán

Matilde (esquerda) con Julia Cossío en San Victorio (A Coruña)

Matilde con Carmen, a súa filla e co seu marido Francisco López Ganivet

(Terceira parte)

Finalmente Matilde ingresou no cárcere feminino de Ventas onde estaría desde setembro do 39 a agosto do 40. Ventas contaba naquel momento con 3.500 mulleres e era unha especie de almacén de presas na que percibían unha pésima alimentación e deplorables condicións de hixiene, algo que levaba moitas veces a que se producise un elevado número de mortes.

Malia todo iso creouse entre todas elas unha rede de solidariedade e axuda que era en ocasións semitolerada polas autoridades. Mantíñanse pequenas células clandestinas do Partido Comunista Español (PCE) e das Mocidades Socialistas Unificadas (JSU) nas distintas galerías. Ao principio Matilde tivo difícil o seu recoñecemento como dirixente do PCE xa que o seu nomeamento non se fixo público debido ao conflito histórico.

Con todo e neste caldo de cultivo Matilde Landa decide poñer en marcha a famosa �oficina de penadas�. A galería de penadas reunía ás condenadas a morte coa finalidade de localizar ás condenadas a morte sen que o resto das internas se revolucionase (tal e como sucedeu co caso das Trece Rosas).

Ao seu ingreso nesa galería Matilde decatouse da necesidade de mediar no sufrimento e na situación de tensión que vivían as súas compañeiras. Para elas celebrábanse diariamente xuízos que carecían de garantías constitucionais. Ás condenadas só lles quedaba a opción de intentar apelar a sentenza o cal implicaba un difícil entramado burocrático que pasaba por recompilar declaracións favorables e elevar unha instancia ás autoridades.

A falta de asesoramento xurídico levaba a moitas mulleres analfabetas a desistir no intento ou a chorar acovardadas pola situación. Así que Matilde conseguiu convencer á directora do penal, a teresiana Carmen de Castro -exalumna da Institución Libre de Ensino (ILE)- para que lle deixase organizar na galería unha oficina que tramitase recursos para as condenadas á pena capital.

Cada vez que as mulleres saían para ser fusiladas segundo testemuños abrazaban a Matilde a quen chamaban �a nai das penadas�, xa que no seu traballo se agarraba a calquera pequeno detalle para poder conseguir a súa exculpación. Con todo, a efectos prácticos, os seus logros respecto diso foron moi discretos, xa que o número de conmutacións de penas non foi moi elevado, destacando casos como a de Rosario Sánchez Mora, a mítica �Dinamitera�.

Era xa que logo un apoio máis psicolóxico que legal pero que permitiu establecer unha verdadeira rede de axuda entre as mulleres e a súa familia ante unha situación desesperada e incerta. Mentres ela se afanaba no seu labor á fronte da oficina de penadas, a súa irmá Aída traballaba en que a súa pena de morte fose conmutada por trinta anos de cárcere.

Así e grazas á axuda do filósofo Manuel García Morente, moi ben relacionado co réxime, o 18 de xuño do ano 1940 a Matilde conmútaselle a pena de morte pola inferior en grao.

Esta noticia non alegro de todo a Matilde xa que dalgún xeito abandonaba ás presas á súa sorte, por iso e durante unhas semanas Matilde seguiu coa súa tarefa á fronte da oficina de penadas, malia que xa non lle foi autorizado pernoctar alí, naquel sector.

Trala marcha de Matilde da galería das condenadas a morte a dirección da prisión prohibiu a oficina e no seu lugar fíxose un taller de costura.

Finalmente o 2 de agosto Matilde Landa deixa Ventas e é conducida á Prisión de Palma, alí suicídase tirándose dunha terraza ante as presións que a obrigaban a se converter ó catolicismo.

Cristina Corral Soilán

Cárcere de Ventas

Mulleres durante unha procesión no cárcere de Ventas

Grupo de presas no Cárcere de Ventas

Fontes:
- Ginard i Féron, David, Matilde Landa. De la Institución Libre de Enseñanza a las prisiones franquistas; Barcelona, Flor del Viento, 2005.
- http://es.geocities.com/matilde_landa/
- http://www.memoriaylibertad.org/lascarcelesfotos.htm
- http://www.larepublica.es/IMG/jpg_trecerosasfoto.jpg

ENTREVISTA A IRIA NOVO, BAIXISTA

“Música nas veas”

Entrevista a Iria Noa López Novo, baixista

O piano dun veciño de Iria tivo a culpa de que ela se "enganchase" á música cando tan só era unha nena, logo chegou a frauta traveseira no conservatorio e finalmente as mans de Melissa Auf der Maur acariñando o seu baixo fixéronlle pensar: "eu quero tocar así". Desde entón e de xeito completamente autodidacta Iria non deixou de tocar o baixo. Na actualidade ela confesa ter o corazón dividido entre as súas dúas bandas, Moondogs Blues Party, onde espreme o seu lado máis blueseiro e Meskalina para o que saca a rockeira que leva dentro. Logo de vela en éxtase sobre un escenario entendo que ela mesma parafrasee a Kurt Cobain nos seus Diarios: "Gústame o consolo de saber que as mulleres son o único futuro do Rock and Roll".

Desde cando tocas o baixo?

Desde hai uns cinco anos. En realidade eu tocaba a frauta traveseira nun grupo, un tempo despois cando empezaba co baixo marchouse o baixista e substituíno, digamos que xa non houbo elección, o destino empuxábame e eu feliz por iso. Con ese grupo non cheguei a debutar en directo, pero axudoume a irme atopando. Logo hai uns tres anos empecei en Meskalina e desde entón...

Por que ese instrumento e non outro?

Gústame o seu son e esa pulsación que o rodea todo cando tocas unha corda, é coma se flotase... Ademais atraíame o feito de non ser un instrumento solista porque coa frauta adoita ser ao contrario. Tocar o baixo éncheme, é o que me gusta facer, ás veces exprésome mellor con el que coas palabras.

Non che preocupou que fose un instrumento que adoitan tocar homes?

Para nada, iso é algo que non me preocupa. Poida que haxa instrumentos como a trompeta que sexan máis tocados por homes que por mulleres, pero iso non ten que ver con ser algo masculino, precisamente ese pensamento péchanos portas a nós, non imos limitarnos por unha crenza absurda... ademais cientificamente falando ambos os sexos temos a mesma percepción musical. O segredo do baixo non está só en manter o compás, trátase de facer o "tempo ", algo profundo e ancestral que nos conecta na mesma frecuencia. Levar o ritmo, canalizalo, envolver ao grupo e ao público. Debemos entendernos para que todo funcione dun xeito perfectamente fluído. Se fallamos todo se cae e para isto non importa se es o baixista ou a baixista.

Es baixista en dous grupos onde ata hai pouco eras a única muller, supuxo algún problema?

A verdade é que sempre me tratan con moito agarimo, tanto en Meskalina como en Moondogs Blues Party son unha máis, eu achego a miña forma de interpretar ao resto e xuntos/as creamos, levámonos moi ben e para min iso é importante, estar a gusto cos meus compañeiros para que a música flúa, para entendernos con miradas, case a nivel telepático.

Máis blueseira que rockeira ou viceversa?

Gústanme os dous, en realidade compleméntame que con Meskalina tiremos máis ao rock cañero e cargado de forza e con Moondogs ao blues, que é sensual e desgarrador, cargado de sentimentos. Non podo elixir un estilo por encima doutro, gústanme os dous demasiado... así non teño que escoller.

As túas cantantes /músicas/ baixistas favoritas...

Encántame Koko Taylor, Alberta Hunter, gústame moito Billie Holiday coa súa voz paseando sobre os compases, cálida, precisa e á vez desgarrada e triste. Ela e outras como Bessie Smith, Etta James ou Sarah Vaughan fixeron crecer o mundo da música e ademais deron voz a mulleres invisibles e prepararon o camiño para as que viñeron despois como Janis Joplin e toda esa xeración dos 60.

Fóra do jazz e do blues gústame por exemplo a baixista Melissa Auf der Maur, tamén L7, a guitarrista Ivy Rorschach (The Cramps), Joan Jett, Patti Smith, PJ Harvey... máis baixista como Michael "Flea" Balzary, o de Red Hot Chilli Peppers, Ron Carter ao contrabaixo, que puiden ver no Festival de Jazz de Lugo, impresionante... tamén me gusta Steve Emery o baixista de Lunáticos ou o do Ñaco Goñi, Fernando Torres ...

Cal cres que é a situación das mulleres na música actual?

Polo que eu vexo hai mulleres en grupos, pero está claro que tampouco é que sexamos maioría, adoita pasar, que coma noutras disciplinas esteamos un pouco escondidas á realidade, porque sempre houbo mulleres que deron todo e entregaron a súa vida tanto ou máis que a maioría da xente, loitando contra corrente e sacrificándonos para logo non recibir nada. Buscámonos a vida, ese é o panorama, o bo é sentirse satisfeita e non arrepentirse xamais das decisións tomadas, gozar cada momento.

Está Galicia preocupada polo tema musical das mozas?

Quizais máis que antes, pero non é nada doutro mundo.

Coñeces a algunha rockeira máis no teu círculo?

Si, por exemplo á teclista e baterista de Frances, á baterista e cantante de Lascivos, non persoalmente, aínda que o seu grupo me encanta, á baterista de Window Pane...

Nos concertos a xente acostúmase a ver a unha baixista no escenario?

En ocasións que imos por aí a tocar e son a única, poida que por iso ás veces tamén se me achegue a xente para dicirme o ben que toquei, pero en xeral creo que isto está superado e sinceramente é probable que sorprenda máis unha muller noutro contexto que no musical.

Teste atopado con algún enfrontamento por ser muller?

Xamais, ao contrario, sempre me tratan ben onde vou e si algunha vez tiven algún rozamento con alguén no terreo musical foi por outros temas.

O feito de que sexas unha muller achega algo ao estilo que tocades?

Como muller teño clarísimo como hai que tocar blues ou rock (aínda que logo me custe chegar a transmitir o que quero), porque mirando ao pasado e esa herdanza que legaron as pioneiras como Elizabeth Cotton, podemos ver que ninguén entendía mellor o estilo ca elas, levando o peso do mundo e cantando ou tocando cunha paixón inigualable.

É compatible o que fas musicalmente co teu traballo?

Pois o certo é que o meu mundo laboral xira tamén ao redor da música... dou clases particulares de música e digamos que vou sacando para os meus vicios?

Isto é un hobby ou veste dedicándote sempre á música?

A música é a miña vida e sempre o foi, ata cando non era consciente diso. É o meu mundo, aliméntame, libérame... gustaríame, se chego a vella, verme como Koko Taylor con oitenta anos, dándoo todo encima dun escenario...

Texto: Cristina Corral Soilán
Fotos: José Meis Meaño

AS MARÍAS GUERRERAS DIN: “NON MÁIS BÁGOAS”

No teatro e nas artes escénicas, tal e como sucede en moitas outras disciplinas as mozas son aquí máis que "guerreiras" e así o vén demostrando a Asociación de Mujeres de las Artes Escénicas de Madrid (AMAEM) Marías Guerreras. Ao redor dela desde hai máis de seis anos reúnense máis de trinta mulleres que traballan nos campos do teatro, a danza e a música na Comunidade de Madrid. A través dun proxecto que responde a unha realidade social e cultural tratan de "conseguir facer máis papeis protagonistas e reconverter certos posicionamentos impostos pola orde patriarcal" tal e como comentou nalgunha ocasión Nieves Mateo, ex presidenta do colectivo.

As Marías Guerreras son mulleres multidisplinares, como o foi a ilustre dama do teatro María Guerrero. Por iso é polo que é o seu nome o que as representa, e aínda que o teatro é algo que as caracteriza, tamén é certo que están abertas a outras disciplinas, como a danza e é que elas tratan de enfocar a situación da muller desde as diferentes áreas expresivas que a escena pon ao seu alcance.

Detrás das súas orixes como asociación podemos atopar as mesmas preguntas que moven á maioría dos colectivos de mulleres. Tal e como escribiu Itziar Pascual, dramaturga que integra tamén Marías Guerreras, "o escenario é non só o territorio da praxe posible, é tamén o lugar onde evidenciar desigualdades, desde o que lanzar preguntas". As delas son preguntas que implican o cuestionamento do lugar que ocupan as mulleres na arte e no mundo. Preguntas que significan transcender o ámbito das súas traxectorias individuais como actrices, dramaturgas, directoras, docentes, escenógrafas, compositoras, ensaístas ou técnicas, para abrirse ás outras, para atopar un territorio de acción e de debate común.

As socias financian coas súas cotas o traballo destas "guerreiras". Tamén obteñen beneficios dos seus espectáculos e proxectos e en ocasións contaron coa colaboración de institucións, como a Casa de América que lles cedeu espazo, do Instituto da Muller xunto á Fundación Autor, que editou o libro do I Ciclo de las Marías Guerreras, ou do Concello de Madrid para un taller de investigación acerca da superación dos estereotipos da muller a través do teatro.

Da andaina das Marías Guerreras dan conta as Actas dos Encontros do Festival Iberoamericano de Teatro de Cádiz, os numerosos artigos, crónicas e críticas que foron publicados en diversos medios, os tres ciclos multidisciplinares realizados en Casa de América, o ciclo presentado na Sala Cuarta Parede e as edicións de tres volumes, que engloban algúns dos traballos máis importantes: obradoiros, espectáculos, conferencias, performances, textos de pezas breves, etc., así como as creacións que representaron con éxito nos últimos anos: Tras las tocas, He dejado mi grito por ahí..., ¿lo habéis visto?, Todo irá bien, Varadas, En perseguirme mundo ¿qué interesas?, El día de la culpa y Lo que callan las madres.

Este mes estiveron levando a escena o espectáculo No más lágrimas. O proxecto é froito dunha das súas últimas asembleas guerreiras, onde decidiron compartir a produción teatral da asociación con textos dramáticos de autoras "non guerreiras" coa idea de reforzar pensamentos e desexos comúns coas mulleres doutras latitudes.

Coa dor que lles pesa polos malos tratos cara á muller, iniciaron unha procura de textos de autoras latinoamericanas que tratasen o tema. Cada muller achegou un matiz, un ámbito, unhas relacións, unha reclamación. A proposta: un espectáculo titulado xenericamente No más lágrimas, que está composto por cinco pezas dramáticas breves de tres autoras latinoamericanas e dúas españolas, guerreiras. Así, no espectáculo atopámonos as seguintes pezas "Carta a un maltratador" de Alicia Casado, que verte a dureza dunha vida de malos tratos sobre a parella e amósanos o límite da vinganza, "La casa chica" da mexicana Sabina Berman onde o suplicio do pracer fere de forma grotesca a través dunha relación de dependencia sen cerebro, unha peza aceda e amarga como a humillación. A mexicana Luisa Josefina Hernández ofrécenos a obra de Dolores pertencente ao volume �La calle de la gran ocasión� onde a demencia dunha solitaria enfróntase ao home asasino, un encontro inquietante para a reflexión. Griselda Gambaro en �Si tengo suerte� achéganos con naturalidade o reto da ironía fronte á dor dos malos tratos con dúas mulleres, nunha aposta por desvelar a debilidade e a reincidencia. Finalmente �A mi hija� de Eva Parra debuxa o retrato dunha muller furiosa, unha reserva doente do amor ante o impudicia dos malos tratos sociais.

A posta en escena, onde participan a maioría das actrices guerreiras, pretende pór de manifesto os moi diversos ambientes nos que podemos atopar o rastro do desprezo, a humillación e a dor, resaltando a actitude da muller fronte a este mal que aínda a acosa.

Co ánimo inquedo e unha actitude resolutiva fronte á acción que dana, nace a proposta de dirección de Eva Parra. Con ela quere dicirnos que o privado xa non o é máis na forma de "tapar, agachar ou sufrir en silencio" senón que desborda a súa presión cara ao público, facéndonos a todos e todas responsables de parar, por un medio ou outro, o horror da violencia cara á muller.

Cristina Corral Soilán

peza primeira

peza segunda

peza terceira

CASA DE BAIXO, CON SABOR A MULLER

De esquerda a dereita Beatriz, Ana e Encarna

No lugar de Castro Alfonsín (Santiago de Saa) na cidade de Lugo, atópase “A Casa de baixo” unha bonita casa que Ana Castro herdou da súa familia. Logo de que os seus antepasados a construísen hai máis de 200 anos, ela non quixo perder a oportunidade de poñela en marcha novamente, e logo dunha espectacular e custosa restauración hai xa cinco anos que “Casa de baixo” funciona como casa de turismo rural.

Daqueles anos da súa construción a casa conserva non só os cimentos físicos senón tamén os persoais, xa que Ana quixo manter a tradición da muller galega como traballadora, por iso desde que a casa abriu contou só con mulleres que a gobernan. Tanto é así que “Casa de Baixo” obtivo algunha que outra subvención por manterse fiel á idea de que “a muller é unha grande traballadora e para levar unha casa ninguén como ela xa que é un traballo que require gran organización”. Por outra banda, a propia dona confesa que está encantada coa súa “cuadrilla”, xa que “é fácil coordinar un grupo que ten ganas de traballar e que pon moito da súa parte porque saben o esforzo que supón sacar unha casa adiante. E diso a muller sabe moito porque foi ela, especialmente en Galicia, a que se encargou de que “a casa estivese sempre a punto”.

Cando vivían os seus avós Aurora e Jesús, que por certo era “menciñeiro” componedor de ósos, era Aurora, a súa avoa, a que se encargaban de alimentar ao gando, xa que esta casa nos seus bos tempos dedicábase á labranza e á gandería. Os tempos cambiaron bastante pero Ana é tamén agora a que se encarga de dar de comer aos seus animais; e os seus pais, Hermesinda e Antonio, os que traballan a horta man a man con admirables resultados. Porque como Ana comenta “para este tipo de tarefas o tempo non parece pasar demasiado e encántame que os hóspedes de “Casa de Baixo” saboreen os produtos da horta tal e como antes comían, e grazas a todo o traballo dos meus pais podémolo facer”.

A cociña conta co saber facer nos fogóns de Encarna que hai xa anos que se encarga de que na exquisita mesa de “A casa de Baixo” non falte nadiña de nada de sabor. Encarna é miúda, cos ollos grandes, gústalle a súa tarefa, dinos que aínda que ela non sexa “moi comedora” na cociña aprecia o traballo ben feito e recoñece que a pesar da dureza e a calor que se pasa traballando entre potas, a ela gústalle encargarse de dar de comer a todos aqueles que teñen a sorte de sentar á mesa na casa.

Beatriz é a camareira, a xulgar polo seu amplo sorriso cando nos recibe ninguén sospeitaría que se encarga de limpar os comedores, facer as habitacións e servirnos as estupendas sobremesas que se fan en “Casa de Baixo”, unha todoterreo. Ela sabe que hai moito traballo pero nada lle fai perder o seu bo humor mentres nos serve un estupendo entrecot á pementa.

“Foron moitos anos de esforzo”, dinos Ana, “e na casa houbo traballando moitas mulleres, non é un traballo fácil e por iso valoro moito os esforzos de todas as persoas que pasaron por aquí e axudáronme dun ou doutro xeito a poñela sempre en marcha”.

Paseando pola casa é fácil recoñecer que a figura da muller tense en alta estima, tanto é así que moitas estancias son unha homenaxe a aquelas que habitaron nela, como é o caso de “O cuarto da ama”, unha saliña de estar chea de libros e recordos ou “A habitación da tía Flora” situada no á dereita. A miúdo tamén se pode gozar na casa de exposicións de diversas artistas e moitas das pezas que decoran recordan ás tarefas das mulleres rurais.

“A casa de Baixo” é pois un recuncho de paz no medio do bosque que crece cada día grazas ao esforzo e ao traballo de tres mulleres galegas.

Cristina Corral Soilán

" O cuarto da tía Flora"

Detalle en "O cuarto da ama"

Un oficio en cada recuncho

Nú de muller

http://casadebaixolugo.blogspot.com/

www.casadebaixo.com

¡MULLERES AO PROXECTO!

El diseño se encuentra hasta en la parte más ínfima de la vida
del ser humano. ¿Qué sería de la vida cotidiana sin un diseño
apropiado para cada una de las cosas y objetos? Un caos....

Damiano Franco

Remontándonos á historia, o deseño como tal parece comezar a debuxarse co cambio social que se produciu nos países industrializados entre finais do século XIX e finais do XX, desde ese momento xa non só polo que a creación e a arte refírese senón máis ben ao que á economía incumbe, o deseño comezou a formar parte dun movemento que trataba de reivindicar dalgún xeito o artesán fronte ao industrial. Se na artesanía ata entón o individuo cobrara importancia como creador/ra moitos temían que no industrial este queda relegado a un segundo plano.

Por iso tomaron cartas no asunto e puxeron en marcha unha serie de escolas que puxesen remedio a todo iso tratando de pór a creatividade fronte á industria pero, ¿que papel lle tocou á muller neste campo creativo do momento? Pois se antes do século XX a muller dedicouse artisticamente á pintura e á escritura, no século XX comezaron a aparecer mulleres como Eileen Gray, Charlotte Perriand, Ray Eames ou Marianne Braud que trataban de facerse un oco no mundo do deseño que ata aquel momento parecía reservado para o sector masculino.

A cousa non foi fácil, tanto é así que ata Walter Gropius, director da Bauhaus, a escola alemana de deseño, arte e arquitectura que sentou as bases normativas e patróns do que hoxe coñecemos como deseño industrial e gráfico, chegou a estar preocupado porque cría que o exceso de alumnas restaban profesionalidade á institución, que acabou relegando a estas aos talleres de deseño e arquitectura.

Todo iso resulta un gran paradoxo sobre todo se temos en conta que moitas das pezas que deron e dan aínda hoxe en día notoriedade á Bauhaus foron deseñadas coa indispensable colaboración de moitas mulleres deseñadoras. Vexamos algúns exemplos...

A cadeira africana da Bauhaus pasou á historia como froito da creación de Marcel Breuer, cando en realidade é unha obra feita en equipo non só por el senón, tamén pola a única profesora titular da Bauhaus, cuxo taller por ir máis lonxe era o único que reportaba ingresos á escola. Algo similar sucedeu coa renomeada "Chaise longue" de ¿Le Corbusier?, cuxa orixe está nas investigacións e o traballo no estudo de Charlotte Perriand, unha nova deseñadora de 25 anos á que el mesmo dedicou esta perla para rexeitar o ofrecemento de colaboración que lle fixo: Desgraciadamente, neste taller non bordamos coxíns".

Á interminable lista de mulleres desaparecidas tras a sombra daqueles homes que ¿compartían? traballos con elas poderiamos engadir unha infinidade delas como na segunda metade do século XX poderían ser Anna Castelli Ferrieri, Afra Scarpa ou Gae Aulenti.

As mulleres no deseño industrial hoxe

Pero, afortunadamente as cousas foron cambiando, así o deseño industrial, esa disciplina coa dobre dimensión creativa e humana para o desenvolvemento de produtos masivos deu tamén voz e voto a mulleres que apostaron por combinar a arte e o uso para diversos produtos que xa forman hoxe parte das nosas casas ou lugares de traballo.

Algunhas destas mulleres foron reunidas na exposición ¡Mulleres ao proxecto! que o Goberno de Canarias puxo en marcha no Centro de Arte La Regenta. Tal e como afirma Marcelo Leslabay, comisario da exposición: "como no resto de profesións, tamén no deseño a incorporación da muller deuse de forma tardía e só con máis intensidade nas dúas últimas décadas. A súa foi unha carreira chea de obstáculos, prexuízos sociais e desconfianzas profesionais, que superaron con éxito e que ademais compatibilizaron -en moitos casos- coa maternidade. Con este panorama tan competitivo, as que destacaron fixérono, basicamente, por unha razón: a súa profesionalidade. E baixo ese criterio seleccionámolas".

Forman parte da exposición as obras de nove deseñadoras cuxas obras están no campo do deseño de mobles, iluminación accesorios e téxtiles, Leslabay preséntanolas:

Gemma Bernal, pioneira neste país, con produtos emblemáticos do deseño español e con proxectos en practicamente todas as áreas industriais.

Nancy Robbins, especializada en deseño de mobiliario e interiorismo e, actualmente, asesora de empresas para mercados internacionais.

Margarita Viarnés, que desde o seu estudo-showroom compaxina o deseño de mobiliario, iluminación e interiorismo coa produción e comercialización dos seus propios deseños.

Eva Prego, co seu estudo Stone Design que dirixe con Cutu Mazuelos en Madrid.

Ana Mir, desde unha posición máis transgresora e conceptual, deseña alfombras, mobiliario, iluminación e accesorios.

Marre Moerel, que desde Madrid proxecta para empresas europeas de mobiliario e iluminación e, en paralelo, produce os seus propios deseños en cerámica.

Lola Castelló, que fundou Punt Mobles xunto a Vicent Martínez en 1980, marcando desde entón as pautas do mobiliario e as instalacións.

Nani Marquina, que está á fronte, desde 1987, da empresa homónima, un emblema no deseño de alfombras; e en iluminación.

Mariví Calvo, fundadora de Luzifer -facer luz en valenciano- con Sandro Tothill en 1995.

Froito pois da imaxinación, do deseño, da sensibilidade artística podemos gozar da obra de todas elas, non só nunha sala de exposicións como a de ¡Mulleres ao proxecto! senón tamén no noso día a día demostrando, en contra do que durante algún tempo tratouse de ocultar, que a muller é un ser nacido integramente para crear e para dar vida a todo canto desexe.

Cristina Corral Soilán

Visita a web da exposición:
http://www.culturacanaria.com/arte/laregenta/expoactual.html#1

Lola Castell�
Gemma Bernal
Ana Mir
Nani Marquina
Marre Moerel

ENTREVISTA A SUSANA GIRÓN, FOTÓGRAFA

“Os temas humanitarios conseguen poñer patas arriba o meu mundo interior”

Entrevista a Susana Girón, fotógrafa

Susana Girón

Susana Girón é fotógrafa, madrileña de nacemento, aínda que xa hai anos que vive en Andalucía.
No seu traballo fotográficos prima a imaxe dos “esquecidos” e precisamente del naceron moitos proxectos para diferentes entidades, como é o caso de ANESVAD (“Lepra en Mumbai”), a Consellería de Medio Ambiente da Comunidade de Madrid (“El Tajo”). Tamén publicou en diversos medios de prensa (ABC, Todo Sur, 7 días Andalucía, Campo Base...). As súas obras foron seleccionadas e premiadas en diversos concursos e certames (Certame Fernando Quiñones, Arganda Solidaria 2006, Rutas do Mundo)
A pesar de que se licenciou en Educación Física, o seu amor aos deportes atopou na fotografía unha compañeira inseparable de viaxes. Vietnam, Camboia, Tailandia, India, Nepal, Cuba, Venezuela, Ecuador, Kenia, Turquía, Marrocos e moitos recunchos de Europa constitúen xa o seu propio universo caleidoscópico, ese que se acubilla baixo as lentes da súa cámara onde cada noite ela mesma bótase a durmir.

0. ¿Cando colliches por primeira vez unha cámara?

Recordo que o primeiro que lle pedín aos Reis Meigos foi unha cámara de fotos e unha bicicleta. Por entón tiña 5 anos, e xa me fascinaba a maxia dunha caixa negra de absoluta simpleza na que aparecían imaxes como por feitizo.

1. ¿Por que unha licenciada en Educación Física acaba dedicándose á imaxe?

A vida para min é unha constante evolución persoal. Sempre levei dentro ese “xene fotográfico”, pero nunca lle dei importancia, máis aló de “gústame facer fotos”. Ata que un día, decidín facer un curso de técnica fotográfica porque sempre quixen facelo e non o fixen... e entón xurdiu o frechazo, xa que literalmente namoreime de todo o que rodea a unha cámara fotográfica. Desde o principio os meus profesores animáronme a seguir, e xa non puiden parar. O mundo do deporte segue estando aí, é unha parte importante da miña vida, pero neste momento grazas ao universo fotográfico, persoal e interiormente consigo aprender máis cousas, sentir máis paixón polo que fago e afrontar retos máis motivadores. Síntoo así, non hai moitas máis razóns.

2. No teu catálogo fotográfico hai máis fotos do estranxeiro que de lugares españois ¿por que?

Por unha banda viaxar é parte esencial na miña vida. Por outra, ás veces é máis fácil ver o extraordinario no que non é ordinario. Con todo, creo que a razón principal é que para facer fotos necesito estar en absoluta soidade, case nun encontro persoal comigo mesma. A viaxe, simplemente por este feito, provócame certo estado mental que me axuda neste sentido: unha experiencia por coñecer, a miña cámara e eu. Non necesito máis.

3. ¿Preparas as túas viaxes dalgún xeito especial?

Non adoito preparar moito porque necesito pouco. Intento levar algo de nocións básicas do país, de historia, costumes... pero pouca cousa para non limitar os descubrimentos que un fai polos seus propios medios. Pouca roupa, unha soa mochila e a lonely planet.

4. ¿Cando marchas sabes xa que é o que vas pór diante do obxectivo?

Ás veces vou sabendo exactamente o que quero fotografar, aínda que necesito un tempo de relación coa contorna para dotar ás imaxes de detalles nos que é imposible caer se non compartes algo con esa contorna. Isto implícame un gran labor de documentación previa e coñecemento do tema, como fixen para as leproserías de Mumbai. Outras veces collín a miña cámara e o primeiro destino que se cruzou no meu camiño, e unha vez no lugar busquei e atopei “a miña historia”. Non me gusta ser metódica para certas cousas. Hai grandes historias por todas as partes, tan só hai que estar atenta e saber mirar.

5. ¿Cal é a túa foto favorita?

Calquera foto das miñas sobriñas ou dalgún bo momento cos meus amigos ou familia, sobre todo das antigas.

6. ¿Cor ou branco e negro?

Depende para que. Se a cor non achega nada á imaxe, sen dúbida o branco e negro, é máis esencial, non despista, arriscas máis. A cor, só polo feito de telo é atractivo. Segundo a intencionalidade creativa da serie que pretendo tomar, escollo un ou outro formato para dar coherencia.

7. Cando sacas unha foto, ¿cal é a túa prioridade?

Sentir algo nese momento ante o que teño diante. Os momentos sentidos sempre encerran historias. Iso é o que busco, que as imaxes ante todo, conten algo e provoquen cousas que eu sentín ao espectador.

8. ¿Un recordo indeleble?

Fotograficamente falando quizais o día que decidín empezar a tomar clases de fotografía, ou cando me chamaron por teléfono para darme o meu primeiro premio. Tantos... non sabería dicir cal.

9. No teu currículo hai un bo número de premios, ¿reconforta o recoñecemento tanto como o teren estado alí?

Sen dúbida o mellor premio é estar alí, o vivido, as lecturas do mundo que a fotografía permíteme facer. Fago fotografías fundamentalmente por que gozo, pásomo en grande. Non penso no recoñecemento que poida vir despois, aínda que cando os recibes, loxicamente reconforta e motiva.

10. ¿Cal é o país no que aínda soñas con sacar unha foto?

Máis que con países soño con atopar historias para fotografar, fóra da actualidade ou da atención informativa e que sexan capaces de converterse en algo que me provoque internamente. Esas historias poden aparecer en calquera momento e lugar.

11. ¿Viaxas soa?

Si, se a finalidade da viaxe é facer fotos. É unha soidade buscada e necesitada. Ao carecer de compañeiros, involúcrome moito máis no que busco, non me disperso e consigo acceder mellor ás contornas que quero. Non existe o tempo nin a présa, tan só unha idea constante que literalmente chega a “latexarme” na cabeza.

12. ¿Unha anécdota?

Agora ríome, pero hai uns anos, cando empezaba nisto, interesouse ABC por unhas fotos que tomei en Sevilla nun parque de animais africanos cunha nevada sorpresa que había 50 anos non sucedía. Cando emocionada fun a enviarlles por mail as fotos, descubrín que o disco duro do computador dera un erro no proceso de gravación e tan só puiden salvar unha foto. Aínda recordo a impotencia e a cara de idiota...

13. ¿En que ocasión tremeuche a man ao disparar?

En Ecuador, escalando o volcán Cotopaxi de 5.900 metros de altura e a - 20º. Doíanme tanto os dedos e tiña tan pouca mobilidade, que apenas podía pulsar o disparador. Aparte desta houbo varias nas que o motivo non foi o frío.

14. ¿Teñen as mulleres fotógrafas unha sensibilidade especial?

Creo que é unha calidade que depende máis da persoa que do sexo. Vin traballos de fotógrafos homes que están cargados de sentido e sensibilidade. Aínda que si creo que para dedicarche a isto hai que ter un lado sensitivo moi desenvolvido e que a muller neste sentido parte con certa vantaxe, aínda que non sempre a aproveitamos.

15. Logo do teu traballo “Miradas de muller” no obxectivo da túa cámara cal é a visión da muller no mundo?

Vexo unha muller en constante loita e que en numerosas ocasións segue encarnando as tarefas máis duras e sendo o eixo da familia. Sobre todo chámanme a atención, non tanto as diferenzas entre o papel do home e a muller, como as diferenzas entre as mesmas mulleres nas distintas sociedades.

16. Tamén estás traballando nun proxecto sobre o papel da muller andaluza ¿cal é ese papel?

É un proxecto titulado “Legados”. Fala daquelas actitudes que pensamos pertencen ao pasado e que aínda para sorpresa de moitos, permanecen moi vixentes na sociedade. Son actitudes que se herdan e sen decatarnos chegan a converterse nun modo de vida. Falo da muller andaluza por que é unha contorna que coñezo moi ben. É unha pequena homenaxe á xeración das nosas nais. Ao meu modo de ver, foi un pouco a xeración sacrificada: pais, fillos, maridos, traballo familiar, a casa... case sen chegar a gozar nunca dunhas vacacións ou un capricho, aínda que quizais tampouco nunca llo plantexaran. O seu papel fundamental é o do motor e unificador da familia e quizais tamén o ser as “coidadoras” da tradición. Vidas enteiras dedicadas aos detalles case sempre do alleo. Éme máis fácil explicalo nunha imaxe que con palabras. Se soubese escribir, non tería que facer fotos.

17. Os temas humanitarios cobran especial relevancia na túa obra ¿por que?

É o meu modo de achegar o meu graniño de area. Ademais, estes temas fascínanme porque conseguen mover e pór patas para arriba o meu mundo interior. Non sempre é cómodo, pero ese caos que xera sempre me resultou enriquecedor. O meu primeiro gran reportaxe tratou sobre as leproserías da cidade de Mumbai (India). Escollín este tema porque quería involucrarme nun tema que me perturbase, que me resultase duro e devastador, que me movese, porque dese movemento onde hai conflitos de sentimentos e sensibilidades poden lograrse, na disputa, obras máis francas, impactantes e cargadas de contido e emocións.

18. Hai moitos nenos nas túas fotos ¿por que?

Os nenos, como os anciáns, sempre inspiran algo, nunca deixan indiferente a ninguén. Ademais adoitan ser francos no diálogo que establecen coa cámara. Non adoita haber artificios, nin enganos, nin poses, nin complexos. Esa sinceridade e espontaneidade fascínanme.

19. Acabas de empezar un proxecto fotográfico- literario co poeta lucense Saturnino Valladares sobre a vida dos masai. ¿Cres que a fotografía e a literatura forman un bo tándem?

Creo que se enriquecen mutuamente e amplían bastante as posibilidades artísticas de cada disciplina individualmente. Amplías a capacidade de comunicar, transmitir, emocionar... de feito isto é algo ao que se tende na fotografía moderna.

20. ¿Elixiches a cultura masai por algunha razón concreta?

En esencia creo que todas as culturas non son tan diferentes entre si. Eliximos os masai porque foi o noso primeiro gran encontro coa África negra. Doutra banda, era unha forma de darlle unha visión máis conceptual, próxima e humana a unha cultura mitificada por revistas e documentais. Sería un traballo, en base, bastante similar ao que puidésemos facer cos yanomani en Venezuela ou as tribos de Nova Guinea.

21. ¿De que lugar son as próximas fotos que veremos na túa páxina web (www.susanagiron.es)?

España. É unha serie titulada “Mar Fragmentado”. É unha alegoría dun mar, unhas costas e unha contorna vista a través da fragmentación que produce a acción do ser humano. Pretendo insinuar máis que ensinar, deixar campo ao misterio e a interrogación. Son imaxes onde a xeometría e a composición fan referencia a esa fragmentación imposta polo home en algo a priori salvaxe, desordenado, aleatorio. Pero en toda calma aparente, sempre hai algo que perturba, que altera e que nos remite ao caos, algo que rompe as formas aparentes.
É un traballo que difire bastante do que ata agora realicei, e con todo ábreme creativamente novas vías á marxe da fotografía de reportaxe.

Cristina Corral Soilán

TRES XERACIÓNS

Parte do proxecto “LEGADOS”, estas imaxes falan de actitudes do pasado que permanecen vixentes nos nosos días, tendo como base á muller e Andalucía.

A imaxe foi tomada en Málaga en febreiro de 2007. A imaxe corresponde a un momento familiar delicado. A moza do fondo, embarazada de 7 meses e recentemente operada dun cancro de mama, espera ser sometida a unha cesárea en breves días que permita empezar sen riscos para o feto, un tratamento de quimioterapia. Mentres, a nai, tece ás carreiras un xersei para un neno que apenas pesará algo máis dun quilo ao nacer. Imaxe Finalista no certame “Miradas de Muller” de Madrid en marzo 2007.

“MULLER MASAI NA BOMA”

Kenia, setembro de 2006. A camiño entre a tradición e a modernidade, as mulleres masais continúan vivindo nos seus tradicionais bomas (casas) fabricadas con barro e excrementos de vaca. Esta moza masai de 17 anos xa ten 2 nenos. Pero a indumentaria e a actitude delatan un presente e un futuro cheo de cambios...

HISTORIA DUNHA NAI

Díptico parte da serie “lepra en Mumbai”. Tomadas nos suburbios da cidade de Mumbai (India) en marzo de 2006, as imaxes corresponden aos momentos precisos en que se comunica a un enfermo de Lepra e a súa nai, que o raparigo padece a enfermidade. Imaxe premiada no certame de fotografía Humanitaria “Arganda Solidaria 2006”.

“FIESTRA AO MAR”

Málaga. Xaneiro 2007. Primeira imaxe da serie “Mar Fragmentado”. Estas imaxes son unha alegoría dun mar, unhas costas e unha contorna vista a través da fragmentación que produce a acción do ser humano.

Cristina Corral Soilán

www.susanagiron.es